Seksizm czy urok dawnych lat?

 Siedzę chora kolejny tydzień w domu. Zaatakowało mnie zapalenie oskrzeli, zupełne osłabienie organizmu, brak apetytu, bóle i zawroty głowy. Dwa lata temu takie zapalenie skończyło się dla mnie pobytem w szpitalu. Teraz na szczęście nie spada mi poziom tlenu.  Ale nie czuję się dobrze. Niewiele mogę robić, bo nie mam siły, układam w szafach i  na półkach, czytam kryminały oraz oglądam telewizję. Szczególnie lubuję się w starych filmach. I takie naszły mnie refleksje w moim ulubionym filmowym temacie.

Filmy z okresu PRL-u (lata 60–80) prezentują specyficzny paradoks: z jednej strony oficjalna  propaganda głosiła równouprawnienie , z drugiej kino tamtych lat utrwalało tradycyjne role płciowe dla kobiet, domowe lub w roli ozdób i obiektów pożądania.

W kinie lat 70. i 80. nagość kobieca stała się niemal obowiązkowym elementem, często niezwiązanym z fabułą.  Prócz znanego filmu Waleriana Borowczyka Dzieje grzechu, bo tytuł  zobowiązywał, albo ponura Trzecia część nocy Żuławskiego.

Jakiś czas temu oglądałam na Kulturze słynny film Anatomia miłości z Barbarą Brylską i Janem Nowickim.  Nie widziałam go wiele lat i teraz byłam zaszokowana  takim infantylnym przedstawieniem kobiecej bohaterki. A mężczyzna,  szowinistyczny pan i władca z łaską udzielał swoje uczucie. Nawet na plakacie tylko jego nazwisko.

  Taki model wydawał się  wtedy normą. Chodziło się do kina popatrzeć na aktorkę. Co jakiś czas powtarzają też „Seksmisję” (1984): Mimo, że film jest satyrą na totalitaryzm, sposób przedstawienia kobiet (często rozebranych lub ubranych w wyzywające stroje) budzi dziś kontrowersje. Bohaterki są przedstawione jako bezduszne, zmanipulowane lub niezdolne do samodzielnego myślenia bez męskiego pierwiastka, a ich „wyzwolenie” następuje poprzez kontakt fizyczny z mężczyznami.

W filmach lat 80- 90.  np. Sztuka kochania, Och, Karol, Komedia małżeńska  kobiety często pełnią rolę „zdobyczy” głównego bohatera. Ich ambicje czy osobowość schodzą na dalszy plan wobec atrakcyjności fizycznej.  Romantyzowało się toksyczne zachowania, albo manipulowało sentymentem.  Dlatego l zawsze ubiłam obcokrajowców, oni byli inni. Nie musieli całować w rączkę, a zainteresowanie  okazywali w taki naturalny sposób. Nie słyszało się z ich ust seksistowskich uwag, podziwiali intelekt, np. znajomość ich języka, historię i inne umiejętności. Nawet mój pierwszy mąż germanista był wyzwolony już w latach 80. po swoich wyjazdach do "enerdówka" i Berlina Zach. Jak to mówił, że Helgi go nauczyły szacunku wobec kobiet.

Kasia Figura w filmach z  lat 80.  Pociąg do Hollywood,  Porno,  Autoportret z kochanką była obsadzana głównie w rolach epatujących nagością i naiwnością, co utrwalało stereotyp „atrakcyjnej blondynki” i przedmiotowe traktowanie kobiecego ciała. Doskonale się przy tym bawiliśmy, trzeba przyznać.  Ona sama po latach musiała przepracować  swoją rewolucję psychologiczną. 

Nawet w cenionych komediach, postacie kobiece często były definiowane przez ich relację z mężem lub ojcem. Utrwalano role domowe i patriarchat, np. Pierwszy „Kogel-mogel” (1988): Film ukazuje konflikt między ambicjami młodej kobiety (studia) a oczekiwaniami rodziny (wyjście za mąż i praca na roli). Choć bohaterka walczy o swoje, wiele postaci pobocznych i dialogów utrwala przekonanie, że miejscem kobiety jest dom, a jej sukces zależy od znalezienia odpowiedniego partnera. Powrót Kogel– Mogel po latach to już zupełnie inna komediowa stylistyka.

W wielu popularnych produkcjach (np. u Barei czy w filmach sensacyjnych) kobiety pełniły funkcję estetycznego tła. Ich rola ograniczała się do bycia żoną, kochanką lub sekretarką, która nie ma realnego wpływu na fabułę.  Kobiece postacie rzadko były wielowymiarowe. Albo reprezentowały etos poświęcającej się matki i gospodyni, albo były przedstawiane jako niebezpieczne famme fatale, które sprowadzają mężczyzn na manowce (częsty motyw w kinie moralnego niepokoju). Wyjątek to Bez miłości B.Sass Kobieta w kapeluszu Różewicza, Wrzeciono czasu A. Kondratiuka.

Polskie kino tego okresu to fascynujący dokument mentalności, w której pod płaszczem nowoczesnego państwa krył się głęboko zakorzeniony konserwatyzm i protekcjonalizm wobec kobiet.  Oglądając te filmy można traktować je jako kino-terapię.   Widzimy jak ogromną drogę przeszło społeczeństwo w kwestii empatii i szacunku dla podmiotowści kobiety. Tak jak w obecnych filmach poprawność polityczna wobec kolorowych i różnych orientacji jest zawsze obecna.

Od lat oglądam serial 07 zgłoś się. To jakieś zboczenie😁, albo traktowanie go jako time machine, bo wszystko mi się przypomina z tamtych lat. Pamiętam  tamtych młodych aktorów, sweterki , fryzury, makijaże, meble, dekoracje, palenie papierosów i milicyjną wszechwładzę.  Teraz oglądam na Historii. A w tym filmie to już feeria seksistowskich zachowań. Chociaż byłam córką milicjanta, to buntowałam się od młodości i kilka razy zatrzymywali  mnie koledzy ojca na ulicach miasta😀.

Kobiety w serialu  pełnią funkcję dekoracyjną. Każdy odcinek to nowa partnerka lub obiekt flirtu Borewicza. Serial obfituje w sceny rozbierane, które często nie mają głębszego uzasadnienia fabularnego, a służą jedynie uatrakcyjnieniu widowiska.

Kobiety najczęściej pojawiają się jako ofiary, prostytutki (np. postać Lidii Doreckiej grana przez Grażynę Szapołowską) lub sekretarki i pielęgniarki, które łatwo ulegają czarowi głównego bohatera.

Borewicz słynie z ciętych ripost, które z dzisiejszej perspektywy są często uznawane za protekcjonalne, lekceważące  lub wprost seksistowskie:  „Dziewczyny, droga pani, to ja lubię wytrawne”.

Co ciekawe, badacze popkultury zauważają w serialu pewien paradoks – obok przedmiotowo traktowanych „kochanek” pojawiają się postacie kobiet silniejszych, które Borewicz szanuje (lub z którymi musi się liczyć), jak np. jego była żona / w tej roli Izabela Trojanowska/ czy niektóre współpracowniczki. Niemniej jednak, nawet one są często obiektem jego ironicznych uwag. Jaki zdziwiony jest, gdy jego niezbyt bystry kolega posiada piękną żonę/  w tej roli Elżbieta Zającówna/.

Serial był produktem swoich czasów – epoki, w której mimo oficjalnej propagandy równości, w społeczeństwie dominował silny patriarchat. Borewicz uosabiał marzenie o światowym, pewnym siebie mężczyźnie, który „bierze to, co chce”, co w tamtym okresie było postrzegane jako atrybut sukcesu, a nie przejaw dyskryminacji.  Też lubiłam jego żarty😕.

 Choć w serialu pojawiają się postacie takie jak sierżant Ewa Olszańska, Borewicz rzadko traktuje je jako równorzędne partnerki. Jego uwagi dotyczące ich wyglądu lub życia prywatnego podkreślają patriarchalne podejście do kobiet w milicji.

Teraz odbieram to jako doskonały koloryt epoki  i duch czasu, ale warto pamiętać, że kino kształtowało standardy i nadal  odgrywa tę rolę.

Sama przez lata chętnie byłam traktowana jako atrakcyjna blondynka i powielałam filmowe wzorce  "mrocznego obiektu pożądania". Dziwiłam się, gdy na firmowych imprezach ktoś mnie nie podrywał. Słynne "podszczypywanie " tłumaczki w latach 90. to była oznaka dobrze wykonanej pracy, a za tym szła wysoka gratyfikacji finansowa. Jednym słowem byłam produktem epoki. Jednakże będąc fanką Zanussiego od czasów Iluminacji na pierwszym miejscu stawiałam wykształcenie. To było moje rozdwojenie jaźni i ambiwalencja😉

Jedna  koleżanka spytała, czy odczuwam starzenie. Z pewnością nie, gdy dobrze się czuję👍

Jakie pamiętacie role mocnych kobiet  w polskim kinie z dawnych lat?

 A stosunek do 07 zgłoś się czy innych wspomnianych filmów?